ลอยกระทง

คืนนี้ ตามแม่น้ำ ลำคลอง และสระน้ำทั่วประเทศไทย เรือลำน้อยนับล้านลำถูกปล่อยลงบนผืนน้ำ แต่ละลำมีเทียนหนึ่งเล่ม ดอกไม้หนึ่งดอก… และคำอธิษฐานหนึ่งคำ เราเรียกมันว่า “กระทง” และเทศกาลนี้ก็คือ “ลอยกระทง” ตามตำนานเล่าว่า กระทงใบแรกทำขึ้นโดยหญิงสาวคนหนึ่ง… จากดอกบัวเพียงดอกเดียว

เมื่อเจ็ดร้อยปีก่อน มีอาณาจักรหนึ่งชื่อว่า สุโขทัย แปลว่า “รุ่งอรุณแห่งความสุข” ที่หลายคนยกให้เป็นอาณาจักรยิ่งใหญ่แห่งแรกของไทย เป็นเมืองแห่งสระน้ำกว้างใหญ่ที่สงบนิ่ง และวัดวาอารามที่มียอดเจดีย์ทรงดอกบัวตูม

ที่นั่นมีหญิงสาวคนหนึ่งชื่อ นพมาศ ธิดาของพราหมณ์ปุโรหิตในราชสำนัก เล่ากันว่า นางไม่ได้งดงามเพียงอย่างเดียว แต่ยังเฉลียวฉลาดยิ่งนัก นางอ่านออกเขียนได้ แต่งกาพย์กลอนได้ และร้อยดอกไม้เป็นรูปทรงประณีต จนผู้คนต้องหยุดเดินเพื่อชื่นชม

กิตติศัพท์ของนางเลื่องลือไปถึงพระร่วงเจ้า นพมาศจึงได้เข้าวัง เป็นพระสนมองค์หนึ่ง… และไม่นานก็ได้เป็นพระสนมเอก

ทุกปี ในคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง เมื่อน้ำในแม่น้ำเอ่อล้นหลังฤดูฝน ราชสำนักจะจัดงานประดับประทีปโคมไฟบนผืนน้ำ และนางในทุกคนต่างพยายามประชันโคมของตนให้เด่นกว่าใคร โคมทองคำ โคมผ้าไหม โคมประดับอัญมณี

แต่นพมาศกลับไปอีกทางหนึ่ง นางไปที่สระบัวในยามโพล้เพล้ เฝ้ามองดอกบัวค่อย ๆ หุบกลีบรับค่ำคืน… แล้วความคิดหนึ่งก็ผลิบาน

นางพับใบตองเป็นกลีบ แล้วประกอบเป็นดอกบัวบานสะพรั่ง กลางดอกปักเทียน ธูป และดอกไม้ และมีนกตัวน้อย ๆ เกาะอยู่บนกลีบ

คืนนั้น มันไม่ใช่โคมที่หรูหราที่สุด แต่เป็นโคมที่งดงามที่สุด

ใต้แสงจันทร์วันเพ็ญ ข้าราชบริพารทั้งราชสำนักมาชุมนุมกันที่ริมน้ำ

นางในทีละคน ทีละคน นำโคมของตนขึ้นถวาย โคมทองคำ โคมผ้าไหม โคมอัญมณี และพระร่วงก็ทรงยิ้มอย่างสุภาพ

แล้วนพมาศก็คุกเข่าลง ถวายกระทงดอกบัวของนาง พระร่วงทรงโน้มพระวรกายเข้ามา แล้วตรัสถามว่า “เหตุใดจึงเป็นดอกบัว”

ตามตำนานเก่าแก่ นางกราบทูลว่า ดอกบัวเป็นดอกไม้แห่งพระพุทธเจ้า ผุดขึ้นจากโคลนตม แล้วบานอย่างสะอาดบริสุทธิ์ ขอให้ดอกบัวนี้นำความเคารพของทุกคนล่องไปตามสายน้ำ… พร้อมคำขอบคุณถึงพระแม่แห่งสายน้ำ

เพราะแม่น้ำให้ทุกสิ่งแก่ผู้คน ทั้งข้าว ทั้งปลา และน้ำที่ใช้ดื่มกิน ตลอดทั้งปี ผู้คนใช้น้ำ และทำให้สายน้ำสกปรก ปีละครั้ง พวกเขาจึงขอบคุณพระแม่คงคา… และขอขมาต่อพระนาง

พระร่วงทรงซาบซึ้งพระทัย ทั้งสองคุกเข่าลงริมน้ำ วางกระทงดอกบัวลงบนสายน้ำ… แล้วปล่อยให้ลอยไป

กระทงลอยออกไปในความมืด เปลวเทียนเพียงดวงเดียวบนแม่น้ำสีดำ มีดวงจันทร์ส่องแสงอยู่เคียงข้าง

แล้วพระร่วงก็ทรงมีพระราชดำรัส นับแต่คืนนั้นไป ตราบที่บ้านเมืองยังดำรงอยู่ ทุกคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง พระมหากษัตริย์จะทรงลอยกระทงดอกบัวบนผืนน้ำ

เรื่องเล่าก็เป็นเช่นนี้ นักประวัติศาสตร์เชื่อว่าเรื่องนี้ถูกเขียนขึ้นหลายร้อยปีให้หลัง และเทศกาลนี้อาจเก่าแก่กว่านางนพมาศเสียอีก แต่ที่สุโขทัย สระน้ำโบราณยังคงสว่างไสวด้วยแสงเทียนทุกปี

และทั่วประเทศไทย ในคืนวันเพ็ญนั้น ผู้คนคุกเข่าริมน้ำพร้อมกระทงใบตองและดอกไม้ ทุกวันนี้บางคนก็ทำกระทงจากขนมปัง ให้เป็นอาหารปลา บางคนใส่เหรียญ หรือตัดปลายผมใส่ลงไป เพื่อลอยเคราะห์ร้ายให้ไหลไปกับสายน้ำ จุดเทียน อธิษฐาน… แล้วปล่อยให้ลอยไป เหมือนที่นางเคยทำ

ทางภาคเหนือ ในคืนเดียวกัน โคมลอยนับพันดวงลอยขึ้นสู่ท้องฟ้า และตามงานเทศกาลทั่วประเทศ หญิงสาวในชุดสุโขทัยโบราณยังคงประชันกันเพื่อตำแหน่งเดียว นั่นคือ “นางนพมาศ”

หญิงสาวผู้มอบแม่น้ำแห่งแสงไฟให้แก่ผู้คนของนาง